Drevni motivi na fočanskoj crkvi kriju tajnu stvaranja i vječnog života (AUDIO)

Kapija Crkve Svetog Nikole u Foči Cvijet sa šest latica uokviren kružnicom, a ponekad i unutar šestokrake zvijezde, takođe sa krugom, drevni je motiv kojim je ukrašena Crkva Svetog Nikole u Foči, izgrađena polovinom 19. vijeka.

Drevni motivi na fočanskoj crkvi krij… (AUDIO)

Krug i u njemu zvjezdasti cvijet, čijih šest latica simetričnog rasporeda upućuju na savršenstvo i božansku svjetlost, naziva se i sunčanim točkom ili sunčanim kolom i sjemenom života, dok mreža takvih cvjetova, koji se nadovezuju jedan na drugi, a koji takođe krase fočansku crkvu, prema nekim tumačenjima čine cvijet života- obrazac Božijeg stvaranja.

Ovaj znak je zajednički za mnoge kulture i civilizacije. Seže u daleku prošlost, a svoju simboliku ima i u hrišćanstvu.

Kapija dvorišta Crkve Svetog Nikole u Foči

Sva tri ulaza u staru fočansku crkvu podignutu 1857. godine- glavni i dva bočna, zatim ulaz u crkvenu portu iz 1873. godine, te prekoputa crkve dvije godine mlađa kapija dvorišta Srpske škole, ukrašeni su ovim iskonskim simbolima.

Sreću se i na spomenicima na starom fočanskom pravoslavnom groblju u Srpskoj varoši iznad crkve, kao i na srednjovjekovnim stećcima i u srpskim manastirima /poput Pive, Pećke patrijaršije, Dečana, Arhanđela kod Prizrena, Lesnova u Makedoniji, Blagoveštenja pod Kablarom, Kovilja kod Ivanjice/.

Uopšteni naziv za ovaj ukrasni znak u umjetnosti, bilo da je sa šest ili više latica, je rozeta /od francuskog rossete- ružica/.

Znak rozete sa šest latica mnogi danas nazivaju perunika, prema prirodnom cvijetu tog imena /dvije su pretpostavke za naziv ovog cvijeta: jedna da je po staroslovenskom bogu Perunu, a druga da je po perastim listovima/.

Kapija dvorišta stare Srpske škole u Foči

Čudno je da ovakav raspored od šest latica u prirodi ustvari ima cvijet ljiljan, dok znak sa srednjovjekovnih grbova Bosne i Raške /i današnje Srbije/, poznat kao krin ili ljiljan, u prirodi odgovara cvijetu perunika. Zagonetka je kako je došlo do zamjene, odnosno obrtanja naziva ova dva znaka.

Zeleni ljiljan /pauk biljka/, jedna od mnogobrojnih vrsta ljiljana

Ako bi se birao omiljeni motiv narodne umjetnosti kroz istoriju, čiji je značaj i smisao prevazilazio samo ukrašavanje, onda bi cvijet sa šest latica opisan krugom vjerovatno bio u samom vrhu tog izbora.

Šaralica za gurabiju iz kuće Kočovića u Srpskoj varoši

Kod Srba i ostalih slovenskih naroda, urezan u drvo ili uklesan u kamen, čest je motiv na preslicama, kolijevkama, bačvama, ulazima u kuću i štalu. Prema starom vjerovanju, štiti od groma, požara, bolesti, nečistih sila i raznih nesreća.

PRAISTORIJSKI SIMBOL SUNCA I BOŽANSKE SVJETLOSTI

Zaštitni je znak i Slovenskog etnografskog muzeja u LJubljani.

Muzejski savjetnik u ovoj ustanovi Marko Frelih za Radio Foču priča da je rozeta, kao praistorijski simbol Sunca- božanske svjetlosti, rasprostranjena u Evropi, Mediteranu i Aziji, navodeći primjer keltske svečane posude iz Gundestrupa, izrađene oko drugog vijeka prije nove ere, na kojoj je i ovaj znak.

Keltska posuda iz 2. vijeka prije nove ere

Frelih smatra da rozeta nema nikakvu vezu sa staroslovenskim bogom Perunom i da su, kako kaže, to samo nagađanja i moderne konstrukcije ljudi sa živom maštom.

On ističe da, prema vjerovanju, rozeta ima zaštitno apotropejsko značenje- štiti od uroka, bolesti i demona, a da je u Sloveniji ima po kućama i na namještaju /krevetu, kolijevci/.

„Tako je potrebno razumeti i simbol na vašoj crkvi Svetog Nikole – zaštita ulaza u crkvu starim proverenim simbolima. U tom kontekstu je to sigurno apotropejsko značenje, ali nekad je taj simbol samo ukras i ljudi ne znaju izvorno značenje“, pojašnjava Frelih.

Muzejski savjetnik iz LJubljane dodaje da rozeta, kao simbol božanske svjetlosti, sadrži sve tri kosmičke svjetlosne pojave: Sunce-Mjesec-zvijezde.

„Simbol rozete vidim kao izuzetno važan element magijske zaštite u istoriji čovečanstva. Dakle, to mora biti nešto zaista posebno – simbol božanske večne svetlosti“, kaže Frelih.

Ulaz u dvorište Srpske škole u Foči

Istoričarka umjetnosti Zorica Ivković iz Srbije, jedan od osnivača Muzeja na otvorenom „Staro selo“ u Sirogojnu, priča za Radio Foču da su rozete, kao geometrijski ili biljni ukrasi, omiljeni motivi u umjetnosti svih vremena i svih prostora. Nose višeslojnu poruku izvora života, stvaranja svijeta i savršenstva prirodnih zakona, koje je uredila viša sila.

„Rozeta je sveopšti motiv rascvetalog cveta i simboliše, ako je u krugu, Sunce, jer Sunce je kružnog oblika, a zraci njegovi su kao latice cveta unutar kruga. Primenjuje se i u religijskim objektima i u narodnoj umetnosti, svuda je rasprostranjena. Predstavlja zapravo kosmos, tu jedinstvenu tvorevinu kružnu i savršenu“, navodi Ivkovićeva.

Na Hramu Svetog Nikole u Foči, šestolisna rozeta često je unutar šestokrake zvijezde opisane krugom.

Ivkovićeva navodi da je to, takođe, drevni ornament, koji se sastoji iz dva trougla- jednog koji je vrhom okrenut dole i drugog vrhom okrenutim gore.

Ulaz u crkveno dvorište u Foči

„To je simbolika jedinstvenog sveta zemlje i neba, nečega što je izvan onoga u dometu čoveka i onoga što je direktno čovek na zemlji. Kada se ukrste ta dva trougla, to je njihov spoj, harmonija i jedinstvo. Kada su ga preuzimale pojedine religije, opet je tumačenje bilo veoma slično, samo što je sada to neko ko je stvoritelj sveta na nebu i opet čovek na zemlji i njihova veza, njihovo prožimanje u tom međuprostoru u kojem se odvija život“, pojašnjava Ivkovićeva.

Šestokraka zvijezda koja se nalazi u hramovima različitih religija, ističe ona, nema nikakvu vezu sa kasnijim tumačenjima koja ovaj znak prepoznaju kao jevrejski ili masonski.

„To je sveopšti simbol jedinstva kosmoma i života na zemlji, zato se ukrštaju ta dva trougla. Svi ti simboli imaju to praiskonsko značenje, koje je pre svih podela – religija, nacija, bilo čega, korišćeno od ljudi koji su sami spoznavali šta je ono oko njih u prostoru, što je najvažnije- Sunce kao izvor života. U svim tim simbolima nalazi se njihovo apotropejsko, zaštitno značenje, jer su i stvarani kada ljudi nisu imali načina da se zaštite od nevolja i zlih sila, pa su, stavljajući ih na kuće i grobove, štitili sebe, što je prisutno u svim kulturama“, kaže ona.

Dodaje da samo neuki ljudi za šestokrake zvijezde u pravoslavnim hramovima smatraju da dolaze iz druge religije ili da ih nameće neko ko donosi masonstvo.

Iz knjige "Stara groblja i nadgrobni belezi u Srbiji" arhitekte Nikole Dudića

„Važno je naglasiti da simboli koji imaju ta zaštitna značenja nemaju nikakve veze sa magijskim značenjima, nisu korišćeni ni u kakvoj magiji, ni u kakvim ritualima, to je jednostavno zaštitni znak koji čovek sam stavlja na svoje objekte i predmete, običan narod je to sam smišljao. Dakle, prvobitno značenje je zaštitno, kao i značenje koje se odnosi na svršenstvo kosmosa u kome vlada red i u kome čovek ima nadu da ga taj simbol može zaštititi“, napominje Ivkovićeva.

HRISTOS - SVJETLOST SVIJETA

Stara vjerovanja i kult Sunca ne samo da su se pretočili u hrišćanstvo, nego bi se moglo reći da su upravo u vjeri u Svetu Trojicu, kao istočnika neugasive, nestvorene svjetlosti, dobila puni smisao.

Nije više u pitanju samo obožavanje Sunca, bez čije topline i svjetlosti život na zemlji svakako ne bi bio moguć, već vjera u „Svjetlost veću od sijanja sunčanoga“, kako Sveti apostol Pavle opisuje javljanje vaskrslog Isusa Hrista /Poslanica Rimljanima/, kroz koga je sve postalo, pa i Sunce i druga nebeska tijela.

Isus Hristos je Sin Božiji, od Oca rođen prije svih vijekova, Svjetlost od Svjetlosti- ispovijeda vrhovna hrišćanska molitva „Simvol vjere“.

U Jevanđelju po Jovanu, Hristos poručuje: „Ja sam svjetlost svijeta, ko ide za mnom neće hoditi u tami, nego će imati svjetlost života“, dok u Jevanđelju po Mateju isto kaže i za svoje učenike: „Vi ste svjetlost svijeta…Tako da se svijetli vaša svjetlost pred ljudima, da vide vaša dobra djela i proslave Oca vašega koji je na nebesima“.

Takođe, u Svetom pismu starog zavjeta na više mjesta se ukazuje na božansku svjetlost.

„Jer je u Tebe izvor životu , Tvojom svjetlošću vidimo svjetlost“ kaže psalmopojac David.

U Rimskom carstvu, nakon priznavanja hrišćanstva u 4. vijeku, prema preovlađujućem stavu istoričara, slavljenje rođendana „Nepobjedivog Sunca“ 25. decembra /Dies Natalis Solis Invicti/ preraslo je u proslavu rođenja Isusa Hrista- Božić. Vjerovanje u „Nepobjedivo Sunce“, Rimljani su preuzeli iz persijskog mitraizma- vjerovanja u Mitru, boga svjetlosti.

Manastir Kovilje kod Ivanjice, amvon sa šestokrakom zvijezdom, foto Zorica Ivković

O međusobnom uticaju hrišćanstva i do tada zvanične religije kasnog Rimskog carstva- kulta Nepobjedivog Sunca, govori podatak da je u 4. vijeku, kada je priznato hrišćanstvo, prvi dan u sedmici- Dan Sunca /latinski Dies Solis, na engleskom Sunday/, u Rimskom carstvu proglašen danom za odmor.

Iz Jevanđelja je poznato da je Isus Hristos- Sunce Pravde, vaskrsao sutradan po suboti, prvog dana u sedmici, koji se naziva i danom rađanja svjetlosti.

Crkva Svetog Nikole u Srpskoj varoši

Od samih početaka svog organizovanja, hrišćani su se okupljali prvog dana u sedmici na bogosluženja, odnosno na „lomljenje hljeba“, a od četvrtog vijeka to postaje i dan odmora i samim tim nedjelja, do tada prvi dan u sedmici, na neki način mijenja subotu.

Istoričari smatraju da su Dan Sunca hrišćani odredili i kao svoj dan odmora umjesto subote, prije svega zbog vaskrsenja Hristovog na taj dan i rađanja svjetlosti /prema Knjizi postanja/, ali i da bi se razlikovali od Jevreja, te da bi olakšali neznabošcima koji su poštovali kult Sunca prihvatanje hrišćanske vjere.

/Dan Hristovog vaskrsenja naziva se i „osmim danom“. U Rusiji se svaka nedjelja naziva voskresenije, dok za sam praznik Vaskrs Rusi koriste termin Pasha Gospodnja./

FOČANSKA IZVIISKRA

Zanimljivo je da se na starim nadgrobnim spomenicima u Foči / ne samo u Foči, već širom Hercegovine i Dalmacije…/ godina rođenja pokojnika označavala zvijezdom sa šest ili osam krakova, a godina upokojenja- usnuća u Gospodu, znakom krsta.

Groblje Božovac, Foča

Tako zvijezdu pored godine rođenja nalazimo i na grobu Alekse Šantića u Mostaru, roditelja Nikole Tesle u Lici, Milovana Glišića u Dubrovniku...

Grob Alekse Šantića, foto Marko Gojačić

Simbolika zvijezde, odnosno Sunca, na spomeniku jasno ukazuje na rođenje, da je dotičnog te godine Sunce ogrijalo, odnosno da je ugledao svjetlost dana. Postoji i staro narodno vjerovanje da se na nebu upali, odnosno pojavi nova zvijezda kada se dijete rodi i da svijetli sve dok je čovjek živ, baš kao i Vitlejemska zvijezda koja je na rođenju obasjala Bogomladenca.

Vitlejemska zvijezda, ikona Božića na ikonstasu Crkve Svetog Nikole u Foči

Takođe, zvijezda kod godine rođenja na spomeniku mogla bi da znači i da se čovjek rađa iz božanske svjetlosti čiju iskru nosi u sebi, odnosno da je čovjek NJegoševa „luča mikrokozma“, koja čezne da se prisajedini svome izvoru.

Kako uči Crkva, svaki čovjek je pozvan na svetost, da kao što je Hristos govorio svojim apostolima i učenicima: „Vi ste svjetlost svijeta“, i svaki hrišćanin, obasjan Suncem pravde, svijetli svojim životom.

Groblje Božovac, Foča

U Drugoj poslanici Korinćanima, Sveti apostol Pavle kaže: „Jer vi ste hram Boga živoga, kao što reče Bog: Useliću se u njih i živjeću u njima i biću im Bog, i oni će biti moj narod“. U istoj poslanici, apostol navodi:

„Jer Bog koji reče da iz tame zasija svjetlost, On zasija u srcima našim radi prosvjetljenja znanja slave Božije u licu Isusa Hrista“.

U poslanici Efescima, on kaže: „Jer nekada bijaste tama, a sada ste svjetlost u Gospodu, vladajte se kao djeca svjetlosti“.

Prepodobni starac Porfirije Kavsokalivit poručuje da je čovjekovo osnovno djelo i osnovni trud da nađe način kako da uđe u svjetlost Hristovu.

Podna rozeta, manastir Blagoveštenje pod Kablarom, foto Zorica Ivković

/Ovdje ne treba miješati gnostičko učenje o svjetlosti, odnosno dualistički pristup o dobrom i zlom bogu i odbacivanju materijalnog kao izvoru zla. U običajima i simbolima kod Srba postoji dosta ostataka prijehrišćanskog nasljeđa proisteklog iz kulta Sunca, ali nigdje se ne sreće, pa ni u narodnom pravoslavlju na prostoru Bosne i Hercegovine, dualistički pristup, već isključivo vjera u Svetu Trojicu./

Nakon Drugog svjetskog rata, šestokraka zvijezda prestala se urezivati na pravoslavne spomenike i gotovo da je zaboravljena.

Istu takvu zvijezdu sa šest krakova nosili su Srbi u Crnoj Gori na svojim kapama. Crnogorska vezena zvijezda na kapi /a češće krst sa četiri ocila/  upravo je ona izviiskra, kako je NJegoš bio prvobitno nazvao svoje čuveno djelo „Gorski vijenac“.

Danilo Petrović, sin kralja Nikole

Iskra božanske svjetlosti- izviiskra srpske slobode, koja se očuvala pod turskim jarmom u visokim planinama Crne Gore. Iskra ili zvijezda slobode u Hristu, koja vodi ka nestvorenoj svjetlosti vječnog života- Suncu pravde i Carstvu nebeskom.

O toj zvijezdi slobode 1895. godine pjeva i crnogorski pjesnik Radoje Roganović:

„Sloboda je sjajna zora: kruna joj je- Crna Gora,

A najljepši njeni zraci: to su srpski div- junaci!“

Stara crnogorska kapa

Fočanskom izviiskrom mogla bi se nazvati Srpska varoš kraj nekadašnjeg turskog šehera, koja je vijekovima bila branič vjere i istočnik slobode, zahvaljujući kojoj je sačuvana neprekinuta nit srpskog trajanja na ušću Ćehotine u Drinu.

Fočanska izviiskra

Krug i u njemu šestokraka zvijezda, a unutar zvijezde cvijet sa šest latica /umjesto cvijeta ponekad i krst unutar zvijezde sa krugom/ na Crkvi Svetog Nikole na najljepši način odslikava fočansku izviiskru- Srpsku varoš, nažalost zaboravljenu, baš kao što je zaboravljen i ovaj drevni simbol.

ŠESTOKRAKA ZVIJEZDA U SRPSKIM MANASTIRIMA

Šestokraka zvijezda i u njoj cvijet sa šest latica, kao znak božanske svjetlosti, sreće se i u srpskim manastirima na području stare Raške, Kosova i Metohije, Crne Gore i Makedonije. Tako je u srpskom manastiru Lesnovo iz 14. vijeka /danas pripada Makedonskoj crkvi/ podna rozeta- šestokraka zvijezda i unutar nje cvijet, gotovo identična sa motivom na fočanskoj crkvi.

Podne rozete manastira Lesnovo, Smiljka Gabelić

U svom radu „Podne rozete Lesnova“, istoričar umjetnosti Smiljka Gabelić piše da je šestokraka zvijezda u mnogim svjetskim religijama od najranijeg doba upotrebljavana u dekorativne svrhe ili simbolički sa izričitom apotropejskom /zaštitnom/ ulogom.

Osim podnih zvijezda u priprati /14. vijek/ i spoljašnjoj priprati /16. vijek/ manastira Lesnovo, ona donosi i primjer šestokrake zvijezde u podu Crkve Svetih Arhanđela kod Prizrena, poznate zadužbine cara Dušana, te više primjera korišćenja ovog simbola na dverima, okvirima ikona i raznom crkvenom namještaju u Dečanima, Slepču i Treskavcu u Makedoniji, Blagoveštenju pod Kablarom…

Iz knjige Smiljke Gabelić

Gabelićeva citira rad poznatog njemački koptologa i pastora Ota Fridriha Majnradusa u kojem on negira opravdanost posmatranja šestokrake zvijezde kao jevrejskog znaka prije modernog doba.

„Majnradus naglašava funkciju talismanskog simbola vezanog za obezbjeđivanje sigurnosti objekata i ljudi, kako u jevrejskoj, tako i u hrišćanskoj tradiciji, a  takođe i u drugim kulturama. Pri tome notira neke vizantijske primjere u skulpturi- mermerni kapitel iz Atine, detalj sa ikonostasa bazilike u Efesu i reljef sa ikonostasa Svetog Luke u Fokidi“, piše Gabelić.

Ovome bismo mogli dodati da i u manastiru Piva u Crnoj Gori među ukrasima na drvenim površinama, kao i na horosu- kružnom dijelu crkvenog lustera-polijeleja, dominiraju šestokrake zvijezde.

Takođe, šestokrake zvijezde, kao zajednički simbol, sreću se i kod muslimana u džamijama, poput ukrasa u Aladža džamiji u Foči i Husein-pašinoj džamiji u Pljevljima, koje su izgrađene u 16. vijeku.

Motiv iz Aladža džamije u Foči 

Sa istom simbolikom, uz šestokrake, u crkvama i džamijama česte su i osmokrake zvijezde, odnosno dva prožimajuća četvorougla.

Šestokraka zvijezda sa rozetom, prema kazivanju starih Fočaka, nalazi se i iznad ulaza u Crkvu Svetog Nikole, ali se ne vidi jer je zaklonjena zvonikom dograđenim 1975. godine.

Novinar: Igor Janković
Izvor: Radio Foča