Kultura

Predstavljena „Bosanska golgota“: Suočavanje s teškim istorijskim pitanjima i povratak izvornoj sabornosti

08.09.2023 | 17:59 Predstavljena „Bosanska golgota“: Suočavanje s teškim istorijskim pitanjima i povratak izvornoj sabornosti

Knjiga „Bosanska golgota – Slom snaga Jugoslovenske vojske u otadžbini u Bosni 1945. godine “, iz pera srpskog istoričara Nemanje Devića, koju je napisao zajedno sa kolegom Bojanom Dimitrijevićem, bila je povod da se u Muzeju „Stara Hercegovina“ okupi veliki broj Fočaka koji su željeli da čuju mladog istoričara i njegovo viđenje o ovom ratnom periodu, naročito na području Foče i Kalinovika. Posebno istakavši da domaće stanovništvo Foče i Kalinovika nije učestvovalo u masovnim ubijanjima više hiljada ravnogoraca u maju 1945, već su taj zločin počinile partizanske jedinice iz Srbije, Dević je bacio novo svjetlo na te nemile događaje.


Knjiga “Bosanska gologota – slom snaga Jugoslovenske vojske u otadžbini u Bosni 1945. godine” govori o povlačenju ovih jedinica iz Srbije i Crne Gore krajem 1944. i početkom 1945. godine na prostor BiH, o dugom besciljnom putu, koji je tragično završio masovnim ubistvima i bacanjima u jame od strane partizana, i to nakon zvaničnog završetka Drugog svjetskog rata.

Vojska đenerala Dragoljuba Draže Mihailovića iz Crne Gore, predvođena majorom Pavlom Đurišićem, mučenički je postradala prvo na području Lijevča polja, a zatim u jamama po Sloveniji, dok su jedinice iz Srbije potučene tokom bitke na Zelengori, a zarobljenici su zatim ubijani po jamama na području od Kalinovika do Foče.


Istoričar Nemanja Dević podsjetio je da je najveća grobnica ravnogoraca u jami Ponor, u selu Budanj kod Miljevine, a da su vojnici iz Srbije ubijani i na području same Foče, i to u naseljima Brod, Zastava i Ribarska. Ističući da zločin nije bio nacionalnih, već ideoloških razmjera, istoričar je ukazao da nova istraživanja pokazuju da je broj žrtava na području Foče i Kalinovika bio nešto manji nego što je partizanska vlast navela odmah nakon rata.

-Oni su govorili o 9.235 poginulih, zarobljenih, uništenih – koristili su ta tri izraza u dokumentima. Broj je, srećom, manji, ali koliki god da je broj ubijenih u Budnju, od po najnižoj proceni 700-800 do neke konzervativnije procene od oko 2.200 ljudi, radi se o najvećoj do sada neobeleženoj masovnoj grobnici u BiH, gde pored jednog krsta koji je postavila Crkva nemamo u potpunosti istraženu tu lokaciju-rekao je Dević.

On je dodao da, bar za sada, gotovo da nema poznatih dokumenata koji bi govorili o ovom zločinu, ali da su u Vojnom arhivu u Beogradu našli tragove koji upućuju na zaključak da su ubistva zarobljenika vršena bez suda, te da nije vođena precizna evidencija.

-Koliko je njih poginulo u samoj bici, koliko po zarobljavanju, teško je reći. Procena je da je između 8.000 i 9.000 njih došlo 12. maja 1945. na Zelengoru i da je od tog broja retko ko preživeo. Ima malo i usmenih svedoka koji su to zapisali, ali smo od svih tih delova svedočenja, što dokumenata, što memoarista, pokušali da sklopimo mozaik saznanja koji govori i o `Bosanskoj golgoti` i o njenoj završnoj drami na Zelengori-kazao je Dević.

Decenijama nakon Drugog svjetskog rata u krajevima odakle su bili ubijeni ravnogorci, u Šumadiji, Pomoravlju i Zapadnoj Srbiji, postojao je animozitet prema fočanskom kraju, jer su potomci ubijenih pogrešno smatrali da je u zločinima učestvovalo i domaće stanovništvo. Istoričar odbacuje bilo kakvu odgovornost i učešće stanovništva Foče i Kalinovika.

-Asoplutno nismo našli nikakav trag da je lokalno, pogovoto srpsko stanovništvo, učestvovalo u tim zločinima. Naprotiv, da su se trudili, ne zbog ideoloških razloga, već iz saosjećanja sa poraženom vojskom, da im pomognu, da ih koliko toliko zaštite. Zbog svega toga, vreme je da se i na ovoj i na onoj strani Drine govori o tim događajima potpuno otvoreno i jasno-naglasio je Dević.

Naveo je i da, prema pisanju Milovana Đilasa, obračun takvih razmjera nije mogao da se desi bez direktnog znanja i odobrenja Josipa Broza Tita.

-Čak ga je u svojim memorima Đilas i citirao na koji način je izdao naredbu o likvidaciji zarobljenih četnika na Zelengori, a, s druge strane, znamo koje su jedinice učestvovale u tome, to su snage Trećeg korpusa Jugoslovenske armije, odnosno njene 37. divizije. Pritom, udarnu pesnicu u tom obračunu nosila je Treća sandžačka proleterska brigada koja je delom bila popunjena na teritoriji Raške oblasti, a delom u južnoj Srbiji i njoj je bilo prepušteno da se u najvećoj meri obračuna sa zarobljenicima krajem maja 1945. godine-rekao je Dević.

Imajući u vidu činjenicu da se sve masovne grobnice ubijenih ravnogoraca nalaze na prostorima Republike Srpske, Dević je poručio da bi srpski narod morao da ih obilježi kako bi se očuvalo sjećanje na njihovu žrtvu i mučeničko stradanje.

Izvor: Radio Foča

Podijelite vijest: