Stara Hoča: Prva turska mahala podignuta na crkvenoj zemlji, danas Trg kralja Petra (AUDIO)

U srednjovjekovnoj Hoči, prije pada pod Turke, o čemu pouzdano govore istorijski izvori, postojale su dvije crkve- jedna na desnoj, a druga na lijevoj obali Ćehotine na prostoru današnje Prijeke čaršije.

Crkva na desnoj obali bila je manastirska i uz nju se nalazio dvor mitropolita hercegovačkog, čije je glavno sjedište u to vrijeme bilo u manastiru Mileševo, gdje su počivale mošti Svetog Save Srpskog.

Kako piše Đoko Slijepčević u radu „Humsko-hercegovačka eparhija“, kult Mileševske mitropolije u vrijeme hercega Stefana Kosače bio je veliki i pominje se poput srpske arhiepiskopije i patrijaršije kao „srpska vseslavna mitropolija“, naziva se „božanstvenom mitropolijom“ sa svojim „eparhijama i gradovima“, a za vrijeme kada je njen mitropolit „držao presto Svetog Save“.

Bilo je to vrijeme turskih osvajanja pred gašenje Srpske patrijaršije, kada se srpski patrijarh nalazio u Smederevu, prestonici srpskog despota, i kada su obje njegove rezidencije, u Peći i Žiči, bile pod Turcima. Humski, odnosno mileševski mitropoliti smatrani su tada zamjenicima pećkog patrijarha.

Fočanski srednjovjekovni hramovi nisu preživjeli osmansku vlast. Dugo vremena nije bilo izvorne potvrde o njihovom postojanju i jedini čuvar od zaborava bilo je narodno predanje o dva hrama, da bi se otkrivanjem ranih osmanskih popisa došlo i do istorijske potvrde. To su popis hasa zemalja u Foči i poimenični popis Hercegovačkog sandžaka iz 1475-77, te opširni popis Hercegovine iz 1585, koji nesumnjivo svjedoče o postojanju hrišćanskih hramova u ovom naselju.

U turskom katastru fočanskog hasa /objavljen u vrijeme popisa 1475-77/, koji obuhvata dio današnjeg gradskog područja, na desnoj obali Ćehotine navode se crkva, vinogradi, stup mitroplitov, dvorište mitropolitovo više crkve i kaluđeri kao uživaoci mitropolitovog dvorišta. Među ranijim vlasnicima zemlje na popisanom području /Asen, Bato, Bioko, Brajak, Vučić, Radič, Zloćud, Radoje, Petoje, Pribisav.../, fočanski katastar pominje i mitropolita /mileševskog/.

Iz istorijskih izvora, u vrijeme pada pod Turske poznat je mitropolit mileševski David, blizak saradnik hercega Stefana Vukčića Kosače, pisac njegovog testamenta, a bio je poklisar, odnosno zastupnik-izaslanik, i njegovog sina hercega Vlatka.

Foča danas, Crkva Svetog Nikole, pogled na Kaursko polje, foto Vladan Smrekić

Prostor na desnoj obali Ćehotine gdje se nalazio manastir i pravoslavno groblje Turci su kasnije prozvali Kaursko polje /kaurin na turskom nevjernik/, a u blizini su 1550. godine podigli jednu od najljepših džamija na ovim prostorima-  Aladža džamiju.

Pronalaskom popisa iz 1585. godine, u kojem se u Foči pominje  Crkva Svete Gospoje, odnosno Bogorodice, kako navodi istoričar Bojan Krunić, došlo se do novih podataka.

Upoređujući ih sa drugim istorijskim izvorima, Krunić izvodi zaključak da je Crkva Svete Gospoje ustvari manastir na Kaurskom polju, na desnoj obali Ćehotine, koji se pominje u katastru fočanskog hasa stotinak godina ranije.

U popisu koji je preveo i 2014. godine objavio Ahmed Aličić, u dijelu naslovljenom „Vinogradi muslimana Foče“, navode se i zapušteni vinogradi Crkve Svete Gospe ili Gospoje. Tačnije, navodi se „pet vinograda, jedna njiva i jedna mezra /napušteno naselje/ u blizini spomenute crkve, koja je sada sijalište“, kako piše u popisu.

Nekadašnje Kaursko polje gdje se nalazio manastir, danas SŠC, dvorana i autobuska stanica

Krunić napominje da je detaljna analiza podataka iz Opširnog popisa Hercegovine iz 1585. godine pokazala da se pomen Crkve Svete Gospe zapravo odnosi na hram na desnoj obali Ćehotine, a ne na crkvu na prostoru čaršije, kako smatraju neki istoričari.

„Podaci nesumnjivo pokazuju da se lokacija Crkve Svete Gospe poklapa sa lokacijom koja nam je poznata iz nešto ranijeg popisa, iz prvih godina osmanske uprave Fočom, kada se pominje manastir na desnoj obali Ćehotine. Detaljnom analizom tih parcela možemo sa velikom sigurnošću da tvrdimo da je to prostor gdje se danas nalazi Srednjoškolski centar i Autobuska stanica, kao i parking prostor ispod puta. Podaci iz popisa, takođe, ukazuju da je u najmanju ruku nešto prije te 1585. godine život na ovom manastirskom metohu bio zamro i da je crkva, kao i sam kompleks, bio napušten“, kaže Krunić.

On ističe da pitanje konfesionalne pripadanosti ovog hrama nije bilo predmet oprečnih mišljenja u istoriografiji.

Nadgrobni spomenici sa Kaurskog polja prenesni kod Hrama Svetog Save

„Pomen mitropolitovih posjeda i kaluđera nedvosmisleno ukazuje da se radilo o pravoslavnoj bogomolji i vjerovatno metohu Mileševske mitropolije“, zaključuje Krunić.

Na mjestu Kaurskog polja, odnosno manastira i starog pravoslavnog groblja, danas se nalaze Srednjoškolski centar, Gradska dvorana i Autobuska stanica, a prethodno je tu bila austrougraska kasarna.

Prilikom kopanja temelja za kasarnu 1886. godine, otkriveno je groblje i iskopana su dva kamena sanduka, jedan je odnesen u Zemaljski muzej u Sarajevu, a drugi se danas nalazi ispred Muzeja „Stara Hercegovina“ u Foči. 

Kameni sanduk ispred Muzeja u Foči

Srednjovjekovni nadgrobni spomenici /takozvani stećci/ iskopani su i prilikom gradnje dvorane 2005. godine i preneseni su kod Hrama Svetog Save.

Stećci sa Kaurskog polja preneseni kod Hrama Svetog Save

U nastavku nekadašnjeg Kaurskog polja, na mjestu gdje je tokom Osmanske carevine bilo Veliko tursko groblje uz Aladžu džamiju, danas se nalazi Aladžanski park, najveća i najljepša zelena površina u Foči.

Krunić podsjeća i na narodno predanje prema kojem je veći dio Hoče bio manastirska zemlja, koja je pripadala velikom manastiru sa osam zvona u obližnjoj Đurđevici, utvrđenom gradu Kosača na lijevoj obali Drine, u blizini fočanskog sela Prijeđel. Arheološkim istraživanjima 1973. godine u Đurđevici su pronađeni ostaci manjeg pravoslavnog hrama, najvjerovatnije posvećenog Svetom Đorđu, zaštitniku Kosača, po kojem je taj grad i nosio ime.

CRKVA NA ZAPOLJKU

Druga fočanska srednjovjekovna crkva nalazila se u samom tadašnjem naselju.

Narodno predanje, kao i više istoričara, tvrde da su tu crkvu Turci 1500. godine prepravili u Carevu džamiju, na uzvišenju iznad pazarišta.

Među njima je i Alija Bejtić, koji je 1953. godine obavio istraživanje džamije i zaključio da je bez sumnje to nekada bila crkva.

Careva džamija, foto: Vladan Smrekić

U svom radu „Pravoslavni hramovi srednjovjekovne Foče“ objavljenom u zborniku „Osam vijekova Mitropolije dabrobosanske“, Bojan Krunić detaljno je analizirao postojanje ove crkve, koja se u izvorima navodi kao crkva DŽibulka ili Žabuljka, odnosno crkva na Zapoljku.

Za razliku od narodnog predanja i više istoričara, koji smatraju da se ova crkva nalazila na mjestu današnje Careve džamije iznad pazarišta, Krunić pretpostavlja, na osnovu više istorijskih izvora, uključujući i nova saznanja iz popisa 1585. godine, da se crkva nalazila nešto niže, na prostoru ispod pazarišta, odnosno ispod nekadašnjeg glavnog karavanskog druma.

„S druge strane, arheološka istraživanja tog lokaliteta za vrijeme obnove Careve džamije 2012. i 2013. isto tako su nepobitno pokazala da je Careva džamija izgrađena na temeljima nekog sakralnog objekta, s obzirom da su pronađena grobna mjesta koja pripadaju srednjovjekovnom periodu. Takođe, prvi osmanski izvori nam nepobitno pokazuju da je to zemljište pripadalo crkvi na Zapoljku i nesumnjivo da je Careva džamija izgrađena na crkvenom zemljištu na temeljima nekog objekta koji je imao sakralni karakter. Da li je to bila crkva na Zapoljku ili neki sakralni objekat u okviru te crkve nažalost ne možemo u izvorima utvrditi i to pitanje ostaje otvoreno“, priča Krunić.

Careva džamija i pazarište

PRVA TURSKA MAHALA PODIGNUTA NA CRKVENOJ ZEMLJI

Osmanlije su prvu džamiju u Foči, odnosno tada još uvijek u Hoči, izgradili tri decenije prije Careve džamije, tačnije početkom sedamdesetih godina 15. vijeka.

Krunić ističe da su prvi muslimanski objekti u Foči građeni na zemljištu koje je pripadalo crkvi na Zapoljku, a koje su, kako pominje turski popis, prethodno uživali knez Hoče Mihoč i njegov brat Radoje.

Bosanski sandžakbeg i osnivač Sarajeva Isa-beg izuzeo je crkveno zemljište na Zapoljku u samoj Foči, kako stoji u popisu, i dao ga muslimanima za izgradnju kuća, dok je zemljište zvano Međuriječje, koje se veže za crkvu, dao za obradu.

„Prve muslimanske kuće građene su na prostoru današnje Robne kuće i Gradskog trga, taj dio još uvijek nije bio urbanizovan. Samo srednjovjekovno naselje bilo je u pristranku tadašnjeg brda Okolišta, današnje Zabrane“, kaže Krunić.

Prva muslimanska mahala u Foči, Hamza-begova, obrazovana je na području Ortakola, u jugoistočnom dijelu Međuriječja, koji se nadovezuje na crkveno zemljište na Zapoljku, a to bi danas odgovaralo užem centru grada.

U prvoj deceniji osmanske vladavine, tačnije između 1470. i 1474. godine, Hamza-beg je na oduzetoj crkvenoj zemlji, na prostoru današnjeg glavnog gradskog trga, podigao mesdžid /u prevodu mjesto za sedždu, odnosno za klanjanje, molitvu- manja džamija/, oko kojeg je formirana prva muslimanska mahala. Hamza-begov mesdžid je, kako piše Alija Bejtić postojao sve do 1943. godine.

Zaokružena Hamza-begova džamija, najstarija džamija u Foči

„Kako još godine 1477. bijahu svega tri mještanina muslimana u Foči, to je ta džamija napravljena samo za potrebe vojske koja je tu logorovala i sigurno njeni graditelji nisu ni pretendirali za neku monumentalnost. Ta je džamija potpuno propala od bombardiranja 1943. i njenih prvih dimenzija više ne znamo, ali se po konturama zemlje koja prekriva temelje jasno vidi da je to bila omanja građevina, a inače se zna da je pripadala tipu džamija sa drvenom munarom...“, piše Bejtić.

Hamzabegova džamija zaokružena

Na starim razglednicama Foče iz vremena Austrije i Kraljevine Jugoslavije vidi se da se ova džamija nalazila na prostoru današnjeg Trga kralja Petra.

Faruk Muftić u knjizi „Zaboravljena Foča“ navodi:

„Sada je na tom mjestu trg ispred gradske kafane. Mesdžid je sagrađen 1470/71. godine, a sagradio ga je prvi hercegovački sandžakbeg Hamza-beg u centralnoj fočanskoj mahali Ortakolo. U početku je služila za potrebe emisara i osmanlijskih vojnika koji su logorovali u Foči, jer domaćeg stanovništva muslimana u to doba nije bilo. Kada je otvorena, u njoj su klanjala samo tri muslimana“, piše Muftić.

Foča danas, Trg kralja Petra, nekad crkvena zemlja, pa mahala Hamzabegova, foto: Vladan Smrekić

U ŠEHERU FOČI TURCI IZGRADILI 17 DŽAMIJA

Nešto kasnije, na zemljištu što je pripadalo crkvi na Zapoljku /ili na samom mjestu crkve/, Turci će podići i Carevu džamiju, 1500-1501. godine, koja je nakon rušenja u posljednjem građanskom ratu obnovljena 2012. godine.

Ispod pazarišta, u Donjoj čaršiji, u drugoj polovini 16. vijeka podignuta je Šehova džamija /pored stare autobuske stanice, porušena u građanskom ratu/, a polovinom 18. vijeka u Gornjoj čaršiji podignuta je i najmlađa fočanska džamija Mehmed-paše Kukavice /takođe porušena u posljednjem ratu- djelimično ostali zidovi/. Turci su tako na zemljištu srednjovjekovne crkve na Zapoljku, u užem centru Foče, podigli četiri džamije.

Donja čaršija sa Šehovom džamijom, iznad nje je Careva džamija

U Međuriječju je, nedaleko od Hamza-begovog mesdžida, u današnjoj NJegoševoj ulici, do 1943. godine postojala i DŽafer-begova džamija, izgrađena u drugoj polovini 16. vijeka. Iste godine kada i DŽafer-begova, propala je i džamija sultanije Fatime sa drvenom munarom sa samoj obali Drine, na početku naselja Podmusala.

Osim ovih šest džamija u centru šehera, Turci su izgradili i šest džamija u Donjem Polju, uključujući i LJubović, četiri džamije na Gornjem Polju, a nešto kasnije i Ali-čohodarevu džamiju /čohodar- nadglednik odjeće, službenik na turskom dvoru/ na lijevoj obali Ćehotine podno Srpske varoši. /Druga po starini fočanska džamija, nakon Hamza-begove, a prije Careve, bila je džamija Mustafa-paše na desnoj obali Ćehotine, izgrađena krajem 15. vijeka./

Polovinom 16. vijeka, u Foči je, piše Muamer Hodžić, sagrađena musala na prostoru između Hamza-begove mahale i Drine /na mjestu današnjeg naselja Samoborska/. Musala /mus Alah u prevodu Božiji vrh/ je otvoreni prostor ograđen za molitvu, obično za doček Bajrama, a u Foči se nalazio na uzvišenju iznad centra grada. Tu je kasnije sagrađena muslimanska škola /Šareni mejtef/, koja je nakon Drugog svjetskog rata preuređena u Sportski centar „Partizan“.

Desno džamija sultanije Fatime sa drvenom munarom, iznad zgrada Šarenog mejtefa, razglednica braće Glođajić

Smatra se da je prvi objekat koji su Turci podigli u Foči bio dvor za fočanskog vojvodu, kako piše Hodžić, prvobitno najvišeg predstavnika osmanske vlasti u Foči. U izvoru iz 1475. pominje se dvor vojvode Ismaila, koji je bio oslobođeni rob Isa-bega, osnivača Sarajeva, ali nije isključeno, navodi Hodžić, da je dvor sagradio prvi fočanski vojvoda Ahmed, koji se pominje u dubrovačkom dokumentu 1466. godine /vojvode Ahmed i Ismail predvodili su osmansku vojsku u osvajanju Hercegovine/.

KONFESIONALNA PRIPADANOST CRKVI U HOČI

Za razliku od Crkve Svete Gospoje, odnosno Bogorodičine crkve, na Kaurskom polju, na desnoj obali Ćehotine, za koju se pouzdano zna da je bila pravoslavna i da je pripadala Mileševskoj mitropoliji, o konfesionalnoj pripadnosti crkve „u samoj Foči“, odnosno na Zapoljku u istoriografiji su, navodi Bojan Krunić, prisutna dva mišljenja- jedno da se radi o katoličkom hramu, a drugo da je to pravoslavni hram.

Krunić smatra da su argumenti kojima se pokušava dokazati da se radi o katoličkom hramu zasnovani na pretpostavakama i analogijama bez ikakvog uporišta u izvorima.

„Tvrdnja se često potkrepljuje arhitektonskim fragmentima, koje je Alija Bejtić pronašao u groblju Careve džamije, a koje je pripisivao romanici, kasnije neki istraživači i gotici. Napominjem da je u nauci odavno primijećeno da se zbog angažovanja majstora iz gradova sa istočne obale Jadrana i u crkvenom graditeljstvu pravoslavnih hramova mogu pronaći i elementi zapadne arhitektire romanike i gotike“, kaže Krunić.

Drugi argument odnosi se na samu lokaciju- dominantan položaj koji se povezuje sa običajem da se katoličke crkve u srednjem vijeku po pravilu podižu na istaknutim mjestima.

Careva džamija i pazarište, foto Vladan Smrekić

„Međutim , iz perspektive onovremenog naselja, govorimo o srednjovjekovnoj Hoči, bogomolja o kojoj je riječ nije ni bila na dominatnom mjestu, već sasvim suprotno, u donjem dijelu naselja na samoj periferiji, tik uz poljoprivredno zemljište, koje je urbanizovano tek nakon osvajanja Foče od strane Osmanlija gradnjom tih prvih muslimanskih mahala. Srednjovjekovni dio naselja očigledno je bio stacioniran iznad trga u pravcu jugozapada na obroncima brda Okolišta, danas Zabrane“, kaže Krunić.   

Mogućnost da je crkvu podigla kolonija dubrovačkih trgovaca u Foči za svoje potrebe još je jedna pretpostavka bez potvrde u izvorima, smatra Krunić i napominje da o gradnji tog hrama do sada nije otkriven nijedan sačuvani pisani trag u dubrovačkom arhivu.

„Upada u oči da nemamo ni podataka o dubrovačkim poklonima i darovanju prihoda crkvi, što bi bilo za očekivati, tim prije što je u relativnoj blizini Dubrovniku. Takvi su darovi evidentirani u naseljima gdje su postojali katolički hramovi, pa čak i u mnogo manjim mjestima nego što je bila Foča u to vrijeme“, navodi Krunić.

On ističe da se među upisanim stanovnicima Foče u poimeničnom turskom popisu iz 1475-77. godine, u kojem se pominje crkva na Zapoljku, izričito navodi pop Dobrašin i još pet osoba označenih da su sinovi popa: Radilja, Vukašin, Vukić, Radoje i Radič.

„Podataka u tom popisu o katoličkom kliru nema. Prisustvo pravoslavnog sveštenstva u samom naselju ukazuje da bi hram mogao da pripada pravoslavnoj konfesiji“, smatra Krunić.

Kameni sanduk sa pravoslavnog groblja na kaurskom polju

Postoji, dodaje on, podatak iz dubrovačkog arhiva u kojem se pominje prisustvo franjevaca u Foči 1497. godine, kada im je jedan Dubrovčanin ustupio zemlju na Zapoljku na uživanje, ali se ne pominju ni u kakvom kontekstu sa crkvom.

„Detaljna analiza tog izvora je pokazala da je pojava franjevaca krajem 15. vijeka bila u vezi sa njihovom tek preduzetom misionarskom djelatnošću, a ne sa ovom crkvom. Sličnih akcija katoličkog klira bilo je i u narednom periodu“, navodi Krunić.

On napominje da neki istoričari griješe, smatrajući da naziv Crkva Svete Gospoje ili Gospe, kako je upisana u turski dokument, govori da je riječ o katoličkom hramu. Iz popisa iz 1585. godine očigledno je da se Crkva Svete Gospoje, nije nalazila u „samoj Foči“, odnosno da to nije crkva na Zapoljku, već da je to manastirska crkva na desnoj obali Ćehotine, na Kaurskom polju, za koju se pouzdano zna da je pravoslavna.

Krunić zaključuje da pitanje konfesionalne pripadnosti srednjovjekovne crkve na Zapoljku ostaje neriješeno, s obzirom da ne postoje izvorne podloge različitih teorija, tako da će u istoriografiji i dalje biti predmet različitih tumačenja.

Istoričar Bogumil Hrabak trvdi da je crkva u samom naselju Hoča bila pravoslavna, s tim što on misli da se nalazila na mjestu Careve džamije. Hrabak smatra da je Hoča u ranijoj prošlosti, u vrijeme nemanjićke Raške, kojoj je pripadala sve do 1373. godine, bila crkveno središte, ističući da se na mjestu Careve džamije nalazila pravoslavna saborna crkva, koja „mora da je bila starija od sakralnih objekata u Staroj Raškoj“.

CRKVE KOSAČA- OD ŠĆEPAN POLJA DO SOPOTNICE

Područje gornje Drine, od Šćepan Polja do Goražda, postojbina je porodice Kosača, čiji su istaknuti članovi velike vojvode Vlatko Vuković i Sandalj Hranić, te herceg Stefan Vukčić upravljali širom oblašću u okviru banovine, kasnije kraljevine Bosne. NJihova oblast je na neki način predstavljala „državu u državi“.

Herceg od Svetog Save, freska u manastiru Zagrađe

Kako to u zborniku „Drina u doba Kosača“, navode istoričari Desanka Kojić Kovačević, Vlajko Palavestra i Zdravko Kajmaković, gornja Drina je „ne samo administrativno, već i u privrednom pogledu bila ključna regija ove znamenite istorijske porodice, čija je uloga u istoriji ne samo Bosne, Crne Gore i Srbije, od prvorazrednog značaja“. Ova grupa istoričara istraživala je ostatke brojnih hramova na prostoru gornje Drine.

Osim dvije crkve u samoj Hoči, u njenom bližem okruženju u srednjem vijeku bilo je više pravoslavnih hramova, o čemu osim narodnih predanja svjedoče i ostaci crkvenih građevina. Crkvu je imalo gotovo svako od brojnih hercegovih utvrđenja u gornjem Podrinju, a isto tako svoje hramove imala su brojna nalazišta stećaka, odnosno srednjovjekovna groblja.

U prestonici Vojvodine od Svetog Save, Soko Gradu na Šćepan Polju, bile su tri crkve.

Veličanstvena Šćepanica

Na samim sastavcima Pive i Tare, mjestu gdje počinje Drina, uzdizala se veličanstvena Crkva Svetog arhiđakona Stefana-  Šćepanica, po kojoj je Šćepan Polje dobilo ime.  

Crkva je zadužbina i grobni hram velikog vojvode bosanskog Sandalja Hranića Kosače, sinovca i nasljednika junaka Kosovskog boja Vlatka Vukovića Kosače, a prethodnika i strica hercega Stefana Vukčića Kosače. Raskošno crkveno zdanje, po uzoru na rašku graditeljsku školu, podno prestonog Soko grada, izgrađeno je početkom 15. vijeka. Nakon pada pod Turke i rušenja crkve, ostaci Šćepanice vijekovima su bili zatrpani. Otkopavanje i konzervaciju zidova obavila je 1972. godine grupa arheologa, koju je predvodio akademik Vojislav Đurić i već decenijama ostaci crkve čekaju na obnovu.

Ostaci Crkve Šćepanice, foto: Eparhija budimljansko-nikšićka

Istoričar umjetnosti Zdravko Kajmaković piše da „monumentalnija crkva od one na Šćepan Polju još nije otkrivena u Bosni“, misleći na srednjovjekovno crkveno graditeljstvo.

Nešto visočije, u podgrađu Soko Grada, herceg Stefan podigao je svoju grobnu crkvu, u koju silom prilika- zbog najezde Turaka, nije mogao biti sahranjen. Crkva je vijekovima bila opustjela, ali su urušeni zidovi i kupola čudom opstali. Prema narodnom predanju, Turci su skinuli olovni pokrivač sa kupole crkve na Zagrađu i splavovima ga dopremili do Foče, da bi njime pokrili Aladža džamiju. Hercegov grobni hram je obnovljen početkom ovog vijeka i danas je to Manastir Zagrađe, odnosno Crkva Svetog Jovana Preteče.

Manastir Zagrađe

Osim ove dvije crkve, unutar zidina Soko Grada nalazila još jedna dvorska crkva.

Koji kilometar nizvodno od Soko Grada, na ušću Sutjeske u Drinu, grad Kosman krasila je, prema narodnom predanju, Crkva Svetog vrača Kozme. Nedaleko odatle u gradu Đurđevici, u blizini sela Prijeđel, između Tjentišta i Foče, bila je Crkva Svetog Đorđa, čiji su temelji pronađeni arheološkim iskopavanjem terena, a o čemu detaljno piše Zdravko Kajmaković u djelu „Drina u doba Kosača“.

„Dvojna“ crkva u Prijeđelu i manastir u Ustikolini

Na tom području, na lokalitetu Crkvina kod sela Prijeđel, pronađeni su i ostaci veće crkve, tačnije ostaci dvije crkve- izgrađene jedna uz drugu. Kajmaković piše da je to „izvanredno značajna građevina iz ranohrišćanske epohe“, te da bi dalja arheološka istraživanja trebalo da daju detaljanija objašnjenja. Moguće da se na ovu „dvostruku crkvu“ odnosi narodno predanje o velikom manastiru sa osam zvona, koje pominje Bojan Krunić.

Dvostruka crkva u Prijeđelu, iz zbornika Naše starine

Manju crkvu, prema istorijskim izvorima, imao je i hercegov grad Vratar u kanjonu Sutjeske, i to s druge strane kanjona.

Desetak kilometara od Foče, nizovodno Drinom, pravoslavnu crkvu imala je Ustikolina, u sastavu oblasti Pavlovića. Temelji stare crkve vidljivi su i danas u pravoslavnom groblju u neposrednoj blizini današnje Crkve Svete Trojice u Ustikolini, koja je podignuta između dva svjetska rata.

Stara crkva u Ustikolini pominje se i u turskom popisu iz 1585. godine. U opisu čifluka Ilijasovog u kasabi Ustikolina, navodi se da u njegov sastav između ostalog ulazi i mezra /napušteno naselje/ Svinica „koja se prostire od rijeke Drine do crkve Ustikolina...“.

Katastarski popis Hercegovine 1585, Ahmed Aličić

To znači da je ova crkva još uvijek postojala krajem 16. vijeka, ali da su kuće u njenom okruženju napuštene, slično kao i manastir u Hoči. U istom čifluku su i „zemlje Mehmeda, sina Vukova, koje su ostale puste“, navodi se u popisu koji je preveo i objavio Ahmed Aličić.

Lokalitet crkve u Ustikolini poznat je pod nazivom Ćelije, a brdo iznad Koludrica, pa poznati istoričar Vlajko Palavestra ukazuje da su ti toponimi u skladu sa narodnim predanjem da se tu nekada nalazio manastir.

Hercegova Sopotnica i Samobor

Idući dalje nizvodno Drinom stiže se do Crkve Svetog Đorđa u Donjoj Sopotnici kod Goražda, zadužbine hercega Stefana, o čemu svjedoči hercegov natpis iznad ulaznih vrata. Ova crkva je nekada bila manastirska, o čemu postoje pouzdani istorijski izvori, a to su potvrdila i arheološka iskopavanja temelja manastirskih konaka. Hercegova crkva u Sopotnici, značajna i po tome što je u njoj početkom 16. vijeka radila jedna od najstarijih srpskih štamparija, prva na području današnje Bosne i Hercegovine, preživjela je tursko ropstvo.

Nedaleko od Sopotnice je nekada moćni hercegov utvrđeni grad Samobor, koji je takođe imao manju crkvu, kako navodi Zdravko Kajmaković, kasnije prepravljenu u džamiju.

U selu Crkvina kod Goražda, uz današnju magistralu Goražde-Foča, arheološkim otkopavanjem pronađeni su temelji crkve, koja je kako su pokazali rezultati Kajmakovićevog istraživanja, imala kupolu i bila je oslikana freskama /pronađeni su fragmenti fresaka/.

Na više mjesta na području opštine Foča sreću se toponimi „crkvina“, „crkvište“, „krstina“ koji ukazuju na postojanje crkvi. Ovi toponimi posebno su prisutni na Završi, odnosno na području Zavaita i Čelebića, na platou kanjona rijeke Tare. Kako piše Mišo Todović, pozivajući se na arheološka istraživanja,  u više sela i zaselaka koji pripadaju Tetimskoj parohiji na Završi pronađeni su ostaci hrišćanskih hramova.

Tako istoričar Vlajko Palavestra piše da je u ataru sela Borje, u mjestu Ulice, na lokalitetu Crkvina pronašao temelje crkve. Narodna tradicija tvrdi, kako navodi Palavestra, da je oko ove crkve nekada bila varoš i da se još uvijek uz velike praznike čuje kako pod zemljom zvone zvona sa ove crkve. On pominje i narodno predanje o crkvi u blizini Zavaita, na lokalitetu Crkvina, gdje je istraživanja vršio crkvenjak iz Foče Nikola Popadić.

OSNIVAČ PRVE MAHALE IZGRADIO I PRVI VODOVOD

Gospodar hercegove zemlje, vojvoda krajišnik Hamza-beg /nazive vojvoda za vojskovođu i krajišnik za upravnika pogranične oblasti  Turci su preuzeli iz srpskog jezika i koristili ga ponekad za sandžakbega/ u Foči je sagradio i prvi vodovod 1474. godine /ako ne i nešto prije/ i hamam- javno kupatilo, po čemu je grad na Drini i Ćehotini, kako piše Bogumil Hrabak, prednjačio mnogim gradovima ne samo u Bosni i Hercegovini, nego i na Zapadu.

Mreža fočanskog vodovoda sastojala se iz niza samostalnih vodovoda, od kojih je prvi bio Hamza-begov, koji je on izgradio da bi opskrbljivao svoj dvor.

Vodovodne cijevi pravljene su od gline ili drveta, a voda je dovođena sa Crnog Vrha za glavni dio grada na lijevoj obali Ćehotine i sa Ćelovine za dio Foče s druge strane rijeke.

U Foči je tokom turske vladavine, kako je utvrdio Alija Bejtić, bilo podignuto ukupno 36 česama, od čega 29 po ulicama, a sedam u dvorištima kuća.

Kraj drugog dijela

Novinar: Igor Janković
Izvor: Radio Foča